|
|
Kort na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 heeft
Barend Klein Haneveld, namens GroenLinks-PvdA/PRO mij
verzocht als informateur op te treden. De opdracht luidde
als volgt:
Verken de mogelijkheden
●
Die
partijen geschikt achten voor het vormen van een stabiele
meerderheidscoalitie.
●
Wat
de verwachtingen van de partijen zijn binnen de
formatiefase, ook als ze daar geen volledig onderdeel van
uitmaken, ter voorbereiding op een respectvolle samenwerking
in deze bestuursperiode.
●
Wat
de belangrijkste onderwerpen zijn voor de volgende
formatie-fase.
●
Op
welke termijn de partijen beogen om een nieuwe coalitie te
presenteren rekening houdend met de opgaven waar Waterland
de komende jaren voor staat.
Werkwijze
Voor deze verkenning gelden wat betreft de werkwijze de
volgende uitgangspunten:
●
De
verkenner spreekt ten minste eenmaal vertrouwelijk en in
beslotenheid met iedere partij.
●
De
verkenner brengt een openbaar, schriftelijk verslag uit van
zijn bevindingen.
Op maandag 30 maart 2026 en vrijdag 3 april 2026 heb ik met
alle vijf partijen gesproken. Omdat de uitslag rekenkundig
verschillende coalities mogelijk maakte heb ik in ieder
gesprek verschillende mogelijkheden voorgelegd en daar een
reactie op gevraagd. Ik heb steeds gevraagd naar
1) de programmatische overeenkomsten en verschillen
2) de overeenkomsten en verschillen in ‘bestuursstijl’.
Onder dat laatste vat ik een aantal opvattingen over de
degelijkheid en betrouwbaarheid van het bestuur, de omgang
tussen coalitie en oppositie en de relatie van de Raad tot
de inwoners.
Algemene bevindingen
●
Alle
vijf partijen tonen zich zeer betrokken bij het onderwerp
van de coalitievorming en hebben een duidelijk beeld voor
ogen wat in hun ogen moet gebeuren om de burgers van
Waterland de komende vier jaar een stabiel bestuur te
bieden.
●
Partijen
zien de uitslag niet als een trendbreuk of kentering. De
verdeling tussen ‘links’ en ‘rechts’ is redelijk intact
gebleven.
●
Duidelijk
is dat er drie winnaars aan te wijzen zijn: PRO is de
grootste partij geworden, de VVD heeft het zetelaantal
vergroot van twee naar vier zetels, het CDA van drie naar
vier.
●
Alle
partijen zijn van mening dat er snel een nieuw bestuur moest
komen. De huidige situatie met enkel de burgemeester als
bestuurder wordt als zeer onwenselijk gezien. Het moet naar
ieders idee mogelijk zijn om vijf weken tot een
programakkoord te komen én wethouders aan de Raad voor te
dragen.
●
Inhoudelijk
constateer ik geen onoverbrugbare tegenstellingen tussen
partijen. Naar mijn stellige overtuiging zijn alle
inhoudelijke verschillen in goed overleg op te lossen. Samen
besturen is nu eenmaal ‘water bij de wijn doen’.
●
Er
zijn veel gedeelde opvattingen over de ‘bestuursstijl’.
Breed leeft het gevoel dat binnen de Raad een meer open
debat mogelijk moet zijn. Er heerst onder de meeste partijen
ontevredenheid over het gesloten coalitieoverleg dat
ontstond nadat de coalitie nog maar op een hele kleine
meerderheid kon steunen.
o
Er moet een stabiel bestuur komen. Herhaling van het
bestuurlijk ‘gedoe’ van de laatste periodes moet worden
voorkomen;
o
Partijen spreken de wens uit dat de coalitiepartijen een
akkoord op hoofdlijnen zouden moeten sluiten, zodat er voor
de Raad voldoende ruimte blijft om onderwerpen te bespreken,
ook met inbreng van de burgers van Waterland;
o
Discussies én daaropvolgende stemmingen moeten niet altijd
langs de lijn van coalitie en oppositie lopen;
o
Overleggen binnen een coalitie zijn niet slecht, maar moeten
een open houding naar andere partijen en burgers zeker niet
blokkeren;
●
Wisselend
zijn de meningen hoe ‘breed’ een coalitie moet zijn om een
stabiel bestuur te kunnen vormen.
Enkele korte opmerkingen per partij (in alfabetische
volgorde)
De onderwerpen die door alle partijen worden onderschreven
heb ik bij algemene bevindingen opgenomen en worden hier
niet dus herhaald.
CDA
Het CDA vindt het redelijk dat PRO als grootste partij het
voortouw in de (in)formatie neemt en in het college wordt
opgenomen. Zij hecht aan een betrouwbare en voorspelbare
bestuursstijl, zonder dat alles in een coalitieakkoord wordt
‘dichtgetimmerd’ Zij spreekt de voorkeur uit voor een
coalitie PRO-CDA-VVD. Die coalitie heeft een ruime
meerderheid, en sluit met de grootste partij en de twee
winnaars goed aan op de verkiezingsuitslag. Deze heeft haar
voorkeur boven een coalitie met enkel PRO-CDA, omdat daarmee
de politiek verhoudingen gepolariseerd worden langs de
scherpe lijn links -rechts, en deze coalitie maar een zeer
krappe meerderheid heeft.
D66
D66 heeft een voorkeur voor een coalitie van PRO-CDA,
eventueel gesteund door D66. Die steun is afhankelijk van de
vraag of:
●
in
het Programakkoord een aantal ‘D66-punten’ worden opgenomen,
zoals
o creatieve arrangementen op het gebied van wonen
o een positievere houding van bestuur en ambtenaren t.a.v.
ingebrachte bewonersinitiatieven (‘wat kan wél’)
●
er
in het college een wethouder is die de ‘D66-inbreng
garandeert’, anders eventueel een ‘wethouder namens de Raad’
Een coalitie PRO-CDA-VVD achten zij om inhoudelijke redenen
ingewikkeld en om die redenen instabiel.
PRO
PRO heeft een sterke voorkeur voor een coalitie PRO-CDA,
eventueel aangevuld met D66. Zij acht de samenwerking met
het CDA kansrijk om de overeenstemming over inhoudelijke
onderwerpen maar ook omdat zij denkt met deze partij een
degelijk en betrouwbaar bestuur te kunnen vormen.
PRO heeft grote twijfels over een coalitie PRO-CDA-VVD. De
verschillen met de VVD acht zij groot. PRO geeft aan dat een
akkoord op hoofdlijnen wenselijk is, maar acht het voor de
stabiliteit van een toekomstige coalitie absoluut
noodzakelijk dat er over de belangrijkste onderwerpen
heldere inhoudelijke afspraken worden gemaakt.
VVD
De VVD heeft een sterke voorkeur voor een coalitie van
VVD-CDA-Waterland Natuurlijk. Zij acht de verschillen tussen
de drie partijen gering en denkt dat er zeer snel tot een
coalitie kan worden gekomen. Er is grote twijfel of een
coalitie met PRO mogelijk is. Die komen vooral voort uit de
zorg of de nieuwe bestuurspartij van PvdA en GroenLinks een
echte eenheid zal worden en daarmee een stabiele
bestuurderspartij zal zijn.
WaterlandNatuurlijk
WaterlandNatuurlijk geeft aan dat haar na de tegenvallende
verkiezingsuitslag ‘bescheidenheid past’. Zij acht het
redelijk dat de grootste partij het initiatief krijgt in de
(in)formatie. Mocht een coalitiepoging onder leiding van PRO
niet slagen, dan zou Waterland Natuurlijk alleen toe willen
treden tot een coalitie met het CDA en de VVD, samen goed
voor elf van de zeventien zetels.
Advies van informateur Hans Luiten
Ik adviseer om zo snel mogelijk de gesprekken te starten om
te komen tot een coalitie van PRO-CDA-VVD, en daarbij een
coalitieakkoord op hoofdlijnen te sluiten.
Mijn argumenten zijn daarvoor de volgende:
●
In
deze combinatie worden de drie winnaars van de verkiezingen
opgenomen in een coalitie. Naar de burgers van Waterland toe
is deze uitkomst goed uitlegbaar.
●
Hiermee
wordt voldaan aan een breed gedeelde mening voor een
verbeterde bestuursstijl:
o Deze combinatie zorgt voor een zeer ruime meerderheid van
13 van de 17 zetels. Daarmee is stabiel bestuur verzekerd.
o Door deze ‘brede coalitie’ wordt er voorkomen dat
stemmingen in de raad langs de lijn links-rechts gaan
plaatsvinden
o Een ruime meerderheid maakt het minder noodzakelijk om
binnen de coalitie op alle punten ‘de rijen gesloten te
houden’. Er komt dus meer ruimte voor een open debat in de
Raad.
●
Ik
constateer geen ‘onoverkomelijke’ inhoudelijke verschillen.
Uiteraard moeten partijen ‘over de eigen schaduw heen
stappen’, maar dat is iedereen aan de burger van Waterland
verplicht.
●
Met
drie qua omvang partijen redelijk gelijke partijen is er een
verdeling van drie wethoudersposten logisch.
Verdere aanbevelingen ten aanzien van de formatie:
●
Een
akkoord op hoofdlijnen lijkt mij de juiste weg. Voor een
langdurig stabiele coalitie is het echter van het grootste
belang dat iedere partij zijn belangen ‘veilig geborgd’
weet. Met name Pro heeft aangegeven daar zorgen over te
hebben bij een brede coalitie. Maak daarom glasheldere
afspraken over onder meer:
o Het financiële kader. Zorg door een doorrekening van het
akkoord voor duidelijkheid over de financiële situatie van
de gemeente, inclusief de reserves.
o Het voorzieningenniveau op gebied van WMO, Jeugdzorg,
buurthuizen
o
De sporthal
o
Ruimtelijke ordening
o
Bouwen in het groen
o
Verkeersveiligheid
o
OZB
o
Parkeerbeleid
●
Bespreek
expliciet levende twijfels, zoals de VVD ten aanzien van de
eenheid binnen PRO. Los deze zaken vooraf op.
●
Maak goede procesafspraken over de volgende zaken:
o
Op welke wijze partijen met elkaar in overleg treden als er
tijdens de bestuursperiode tegenstellingen optreden,
bijvoorbeeld door financiële tegenvallers of
maatschappelijke weerstand tegen bestuurlijke afspraken.
Bespreek expliciet de gewenste omgangsvormen.
●
Betrek
de ambtelijke organisatie vanaf het allereerste begin nauw
bij het uitwerken van het programakkoord.
●
Juist
omdat betrokkenen elkaar al heel lang kennen acht ik het
raadzaam om het formatieproces onder leiding van een externe
formateur te laten plaatsvinden.
Overige aanbevelingen:
●
Ik
begrijp de haast om te komen tot een nieuw en voltallig
bestuur. Ik zou er echter wel voor pleiten dat bovengenoemde
zaken grondig worden besproken, vastgelegd en ook
doorgerekend. Kies dus een realistische streefdatum,
bijvoorbeeld half mei.
●
Bespreek
met alle partijen in de Raad hoe de Raad tot een
gezamenlijke werkagenda kan komen. Bespreek daarin vormen
waarmee gegarandeerd wordt dat de oppositie een stevige rol
kan vervullen, en ook hoe de bewonersparticipatie kan worden
versterkt. Neem daar de tijd voor, bijvoorbeeld tot aan de
zomer.
Hans Luiten
Maandag, 6 april 2026
|
|
